Ksawery Pruszyński
Franciszek Ksawery Pruszyński (ur. 4 grudnia 1907, zm. 13 czerwca 1950) – polski reporter, publicysta, literat, dyplomata, przedstawiciel literatury faktu; brat Mieczysława.
Absolwent gimnazjum jezuitów w Chyrowie (1927). Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wstąpił do organizacji Myśl Mocarstwowa. Był prezesem koła krakowskiego Myśli Mocarstwowej. Drukował pierwsze artykuły w związanych z tą organizacją pismach: Dniu Akademickim oraz Civitas Academica. Za przedmiot studiów wybrał niemieckie prawo średniowiecza, wykładane przez prof. Stanisława Estreichera. W 1929 został zastępcą asystenta u Estreichera. Podjął pracę w redakcji krakowskiego Czasu najpierw jako korektor, następnie autor przeglądów prasy zagranicznej, zaś od 1930 - autor reportaży (pierwszy - cykl reportaży z Węgier). W 1932 roku opublikował debiutancką książkę Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193?, w której postawił tezę, że być może o Gdańsk wybuchnie nowa wojna europejska. W latach 30. publikował w piśmie Bunt Młodych, redagowanym przez Jerzego Giedroycia i był członkiem środowiska młodych konserwatystów - piłsudczyków związanych z tym pismem (Adolf Bocheński, Aleksander Bocheński, Piotr Dunin-Borkowski i inni).
Korespondent z terenu wojny domowej w Hiszpanii 1936. Popierał wojska republikańskie.
Po kampanii wrześniowej 1939 uczestniczył w formacjach armii polskiej na Zachodzie:
- w Brygadzie Podhalańskiej, z którą brał udział w bitwie o Narwik (Norwegia 1940),
- z 1. Dywizją Pancerną uczestniczył w bitwie pod Falaise (Francja 1944).
Dyplomata rządu polskiego na emigracji, 1941-1942 attaché prasowy ambasady RP w Kujbyszewie (ZSRR).
Po wojnie wrócił do Polski; 1945-1950 poseł PRL w Holandii, był związany z polską poetką Julią Hartwig, zginął w niewyjaśnionych do końca okolicznościach w wypadku samochodowym w Rhynern koło Düesseldorfu. Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Był jednym z najbardziej aktywnych i operatywnych reporterów polskich gazet. Zjawiał się w miejscach zapalnych - objętych wojną i okupacją, wszędzie, gdzie działo się coś ważnego. Ryszard Kapuściński stwierdził, że Pruszyński sprawił, że reportaż stał się nie tylko produktem oka, ale również i umysłu.
[edytuj] Twórczość
- Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk? (1932; Czytelnik 2004)
- Palestyna po raz trzeci (1933)
- Podróż po Polsce (1937; Czytelnik 2000)
- W czerwonej Hiszpanii (1939)
- Droga wiodła przez Narvik (Londyn 1941; wydanie krajowe 1945; PIW 1984; 1986; Wydawnictwo Siedmiogród 1996)
- Księga ponurych niedopowiedzeń (1941)
- 1000 mil od prawdy (1941)
- Margrabia Wielopolski (Londyn 1944, wydanie krajowe 1946)
- Russian Year (Londyn 1944; tłumaczenie z angielskiego: J. Roszko i M. Wójtowicz - Noc na Kremlu, Warszawa 1989)
- Trzynaście opowieści (Czytelnik 1946; PIW 1957)
- Karabela z Meschedu (Czytelnik 1948; PIW 1957)
- Opowieść o Mickiewiczu (PIW 1956)
[edytuj] Antologie i inne zbiory
- Opowieści (PIW 1955)
- Wybór pism publicystycznych (tom 1-2, 1966, wydanie rozszerzone Podróże po Polsce. Podróże po Europie i Nasi nad Tamizą, 1969)
- Trębacz z Samarkandy i inne opowiadania (MAW, Warszawa 1983)
- Opowieści - wybór z tomu Trzynaście opowieści i Karabela z Meschedu (PIW, Warszawa 1974; 1987)
- Publicystyka. Tom 1. 1931-1939. Niezadowoleni i entuzjaści (PIW 1990)
- Publicystyka. Tom 2. 1940-1948. Powrót do Soplicowa (PIW 1990)
- Różaniec z granatów i inne opowieści (KAW, 1999)
- Wspomnienia, reportaże, artykuły, I (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000, ISBN 83-7163-191-X)
- Opowieści, II (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000, ISBN 83-7163-192-8)
- Artykuły i opowieści, III (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001, ISBN 83-7163-328-9)
Ponadto:
Ryszard Tomczyk, Myśl Mocarstwowa. Z dziejów młodego pokolenia II Rzeczypospolitej, Szczecin 2008, ISBN 978-83-61350-05-7